جایگاه دادستانی در قانون اساسی جمهوری اسلامی
قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران دادستانی را بخشی از قوه قضاییه تعریف میکند که باید «پشتیبان حقوق فردی و اجتماعی» باشد. اصل ۱۵۶ این قانون بر وظایفی چون احیای حقوق عامه، گسترش عدالت و جلوگیری از ظلم تأکید دارد. اما تناقض در همینجاست: هنگامی که نهادی که باید ضامن عدالت باشد، خود وابسته به ساختار قدرت سیاسی و فقهی است، استقلال قضایی عملاً از میان میرود. تفسیرهای موسع از «امنیت ملی» و «تبلیغ علیه نظام» نیز دست دادستانی را برای برخورد با هر نوع انتقاد و فعالیت مدنی باز گذاشته است.
نقض سیستماتیک حقوق بشر؛ از بازداشت خودسرانه تا پروندهسازی
بسیاری از گزارشهای حقوق بشری نشان میدهد که دادستانی در ایران غالباً در کنار نهادهای امنیتی عمل میکند. بازداشتهای بدون حکم، محرومیت از وکیل مستقل، اخذ اعترافات اجباری، فشار بر خانوادهها، ایجاد پروندههای ساختگی و استفاده از اتهامات مبهم از جمله روشهایی است که در سالهای گذشته بهطور گسترده ثبت شده است. این رفتارها نهتنها نقض آشکار حقوق بشر است، بلکه با اصول بدیهی یک دستگاه قضایی سالم نیز در تضاد کامل قرار دارد.
اعلامیه جهانی حقوق بشر؛ معیار فراموششده
بر اساس مادههای ۹، ۱۰ و ۱۱ اعلامیه جهانی حقوق بشر، هیچ فردی نباید خودسرانه بازداشت شود؛ هرکس حق دارد محاکمهای علنی و عادلانه داشته باشد؛ و اصل بر بیگناهی اوست تا زمانی که جرمش ثابت شود. اما در ساختار فعلی ایران، دادستانی اغلب همزمان نقش «شاکی»، «محقق»، و در برخی موارد «داور پنهان» را ایفا میکند؛ وضعیتی که کاملاً مغایر با عدالت قضایی و قواعد انسانی است.
پیامدهای اجتماعی؛ از بیاعتمادی عمومی تا فرسایش اخلاق عمومی
زمانی که دادستانی که باید پناهگاه مردم باشد به ابزاری برای فشار تبدیل میشود، اعتماد عمومی فرو میریزد. جامعهای که احساس امنیت قضایی نکند نه میتواند آزادانه بیان کند، نه عدالت را تجربه میکند، و نه نسبت به اصلاح ساختارها امید دارد. این وضعیت به مرور زمان اخلاق جمعی را فرسوده و احساس ناتوانی اجتماعی را گسترش میدهد.
جمعبندی؛ ضرورت استقلال واقعی دستگاه قضایی
برای هرگونه تحول واقعی در ایران، استقلال دادستانی و کل دستگاه قضایی یک ضرورت است. دادستانی باید از زیر سایه امنیتی و سیاسی خارج شود و به نهادی که حافظ حقوق مردم است تبدیل گردد. تا زمانی که ساختار فعلی پابرجاست، نقض حقوق بشر ادامه مییابد و قانون اساسی نیز در عمل کارکرد واقعی خود را از دست میدهد.
#مهساامینی #vvmiran @baschariyat #MahsaAmini
