مقدمه: دستورکار ۲۰۳۰ برای توسعه پایدار، برنامه‌ای جهانی است که در سال ۲۰۱۵ توسط کشورهای عضو سازمان ملل متحد تصویب شد و در مرکز آن، ۱۷ هدف توسعه پایدار قرار دارد. این اهداف موضوعاتی مانند پایان دادن به فقر و گرسنگی، سلامت، آموزش، برابری جنسیتی، کار شایسته، کاهش نابرابری، حفاظت از محیط زیست، صلح، عدالت و همکاری جهانی را در بر می‌گیرند.
سند ۲۰۳۰ چیست؟
دستورکار ۲۰۳۰ برای توسعه پایدار، یک چارچوب جهانی برای حرکت به سوی جامعه‌ای عادلانه‌تر، فراگیرتر و پایدارتر است. این دستورکار دارای ۱۷ هدف توسعه پایدار (SDGs) و ۱۶۹ هدف فرعی است که قرار است تا سال ۲۰۳۰ در مرکز سیاست‌های توسعه‌ای کشورها قرار گیرند.
این اهداف به یکدیگر وابسته‌اند؛ به این معنا که فقر، آموزش، سلامت، اشتغال، برابری، محیط زیست، صلح و عدالت را نمی‌توان کاملاً جدا از یکدیگر بررسی کرد.
یک نکته مهم: دستورکار ۲۰۳۰ متعلق به سازمان ملل متحد است و یونسکو یکی از نهادهای مهم در اجرای بخش‌هایی از آن، به‌ویژه هدف چهارم؛ آموزش باکیفیت، محسوب می‌شود. بنابراین بهتر است از عبارت «دستورکار ۲۰۳۰ سازمان ملل با نقش مهم یونسکو در حوزه آموزش» استفاده کنیم، نه اینکه تمام سند ۲۰۳۰ را سند یونسکو بدانیم.
۱۷ هدف توسعه پایدار
هدف ۱ ـ پایان دادن به فقر
پایان دادن به فقر در همه اشکال و در همه نقاط جهان.
هدف ۲ ـ پایان دادن به گرسنگی
پایان دادن به گرسنگی، دستیابی به امنیت غذایی، بهبود تغذیه و ترویج کشاورزی پایدار.
هدف ۳ ـ سلامت و رفاه
تضمین زندگی سالم و ارتقای رفاه برای همه انسان‌ها در همه سنین.
هدف ۴ ـ آموزش باکیفیت
تضمین آموزش فراگیر، عادلانه و باکیفیت و فراهم کردن فرصت‌های یادگیری مادام‌العمر برای همه.
هدف ۵ ـ برابری جنسیتی
دستیابی به برابری جنسیتی و توانمندسازی همه زنان و دختران.
هدف ۶ ـ آب سالم و بهداشت
تضمین دسترسی همگانی به آب سالم و مدیریت پایدار منابع آب و خدمات بهداشتی.
هدف ۷ ـ انرژی پاک و قابل دسترس
تضمین دسترسی همه به انرژی مقرون‌به‌صرفه، مطمئن، پایدار و نوین.
هدف ۸ ـ کار شایسته و رشد اقتصادی
ترویج رشد اقتصادی پایدار و فراگیر، اشتغال کامل و مولد و کار شایسته برای همه.
هدف ۹ ـ صنعت، نوآوری و زیرساخت
ایجاد زیرساخت‌های مقاوم، حمایت از صنعتی‌شدن فراگیر و پایدار و تقویت نوآوری.
هدف ۱۰ ـ کاهش نابرابری
کاهش نابرابری در داخل کشورها و میان کشورهای مختلف.
هدف ۱۱ ـ شهرها و جوامع پایدار
تبدیل شهرها و سکونتگاه‌های انسانی به مکان‌هایی فراگیر، امن، مقاوم و پایدار.
هدف ۱۲ ـ مصرف و تولید مسئولانه
تضمین الگوهای پایدار مصرف و تولید.
هدف ۱۳ ـ اقدام برای اقلیم
اقدام فوری برای مقابله با تغییرات اقلیمی و پیامدهای آن.
هدف ۱۴ ـ حفاظت از اقیانوس‌ها
حفاظت و استفاده پایدار از اقیانوس‌ها، دریاها و منابع دریایی برای توسعه پایدار.
هدف ۱۵ ـ حفاظت از زندگی روی زمین
حفاظت، احیا و استفاده پایدار از اکوسیستم‌های خشکی، جنگل‌ها و تنوع زیستی و مقابله با بیابان‌زایی و تخریب زمین.
هدف ۱۶ ـ صلح، عدالت و نهادهای توانمند
ترویج جوامع صلح‌آمیز و فراگیر، دسترسی همگانی به عدالت و ایجاد نهادهای مؤثر، پاسخگو و فراگیر.
هدف ۱۷ ـ مشارکت برای تحقق اهداف
تقویت ابزارهای اجرای اهداف و احیای مشارکت جهانی برای توسعه پایدار.
هدف چهارم؛ جایگاه یونسکو در دستورکار ۲۰۳۰
در میان ۱۷ هدف، هدف چهارم (SDG 4) مستقیماً به آموزش اختصاص دارد. یونسکو در چارچوب «آموزش ۲۰۳۰» نقش مهمی در پیشبرد این هدف دارد.
هدف چهارم خواستار آموزش فراگیر و عادلانه باکیفیت و فرصت‌های یادگیری مادام‌العمر برای همه است. اعلامیه اینچئون نیز آموزش را یک حق بنیادین انسانی و عاملی اساسی برای تحقق سایر حقوق و اهداف توسعه می‌داند.
از نگاه حقوق بشر
بسیاری از ۱۷ هدف توسعه پایدار با حقوق بنیادین انسان ارتباط مستقیم دارند. حق برخورداری از آموزش، حق سلامت، حق کار شایسته، برابری و منع تبعیض، دسترسی به آب سالم، حق برخورداری از محیط زیست سالم، دسترسی به عدالت و زندگی در جامعه‌ای امن و صلح‌آمیز، همگی با کرامت انسانی پیوند دارند.
از این منظر، توسعه پایدار فقط به معنای رشد اقتصادی نیست؛ بلکه توسعه‌ای است که انسان، کرامت او، برابری، عدالت اجتماعی و حفاظت از محیط زیست را در مرکز توجه قرار دهد.
«هیچ‌کس置 جا نماند»
یکی از اصول مهم دستورکار ۲۰۳۰، توجه به افرادی است که بیش از دیگران با فقر، تبعیض، محرومیت و نابرابری روبه‌رو هستند. تحقق اهداف توسعه پایدار زمانی معنا پیدا می‌کند که پیشرفت فقط شامل گروهی از جامعه نباشد و افراد محروم و آسیب‌پذیر نیز در آن سهم داشته باشند.
توسعه پایدار بدون عدالت اجتماعی و بدون احترام به کرامت انسان، توسعه‌ای کامل و پایدار نخواهد بود.
آیا اهداف ۲۰۳۰ الزام حقوقی دارند؟
اهداف توسعه پایدار، برخلاف یک معاهده بین‌المللی الزام‌آور، به خودی خود تعهدات حقوقی الزام‌آور ایجاد نمی‌کنند. با این حال، کشورهای عضو سازمان ملل با تصویب دستورکار ۲۰۳۰ یک تعهد سیاسی جهانی برای پیگیری این اهداف پذیرفته‌اند و مسئولیت اصلی اجرای آنها در سطح ملی بر عهده دولت‌هاست.
سخن پایانی
۱۷ هدف توسعه پایدار، تصویری به‌هم‌پیوسته از آینده‌ای ارائه می‌کنند که در آن مبارزه با فقر، گرسنگی و نابرابری، دسترسی به آموزش و سلامت، برابری زنان و مردان، کار شایسته، حفاظت از محیط زیست، صلح و عدالت در کنار یکدیگر قرار دارند.
از نگاه حقوق بشر، ارزش واقعی این اهداف زمانی آشکار می‌شود که در زندگی روزمره انسان‌ها اثر بگذارند؛ زمانی که کودکی از تحصیل محروم نباشد، انسانی به دلیل فقر گرسنه نماند، زنان و دختران از حقوق برابر برخوردار باشند، کارگران از کار شایسته برخوردار باشند و همه انسان‌ها بتوانند در جامعه‌ای امن، عادلانه و برابر زندگی کنند.
«توسعه برای همه؛ بدون تبعیض و بدون جا گذاشتن هیچ‌کس.»
منابع:
سازمان ملل متحد – اهداف توسعه پایدار (SDGs)
یونسکو – Education 2030 / SDG 4
اعلامیه اینچئون و چارچوب اقدام آموزش ۲۰۳۰
