ابتدا باید بدانیم کنوانسیون چیست.
کنوانسیون در واقع یکی از انواع معاهدههای بینالمللی است. معاهده یعنی یک توافق یا قرارداد کتبی که بین دو یا چند کشور یا سازمان بینالمللی بسته میشود. با این قرارداد، کشورها یک رابطه حقوقی در حوزه حقوق بینالملل بین خودشان ایجاد میکنند یا قصد دارند چنین رابطهای ایجاد کنند.
حالا در حوزه کار، سازمان بینالمللی کار (ILO) علاوه بر کنوانسیونهای بنیادین، دستههای دیگری از استانداردهای کاری هم دارد.
به طور کلی این کنوانسیونها را میتوان در دو دسته اصلی قرار داد:
کنوانسیونهای حاکمیتی یا اولویتدار
کنوانسیونهای فنی و جدید
۱. کنوانسیونهای حاکمیتی
کنوانسیونهای حاکمیتی در واقع پایه و اساس اجرای استانداردهای کار در کشورها هستند. یعنی اگر این کنوانسیونها درست اجرا نشوند، بقیه قوانین کار هم معمولاً درست اجرا نخواهند شد.
یکی از مهمترین آنها بازرسی کار است.
طبق این کنوانسیون، دولتها موظف هستند یک سیستم بازرسی کار ایجاد کنند. یعنی افرادی به عنوان بازرس به کارگاهها و کارخانهها سر بزنند و بررسی کنند که آیا کارفرمایان قوانین کار را رعایت میکنند یا نه؛ مثل رعایت ایمنی کارگران، پرداخت دستمزد مناسب و شرایط کاری درست.
یکی دیگر از کنوانسیونهای مهم در این بخش، سیاست اشتغال است.
در این کنوانسیون تأکید میشود که دولتها باید شرایطی ایجاد کنند تا مردم بتوانند شغل مناسب و سالم پیدا کنند و مجبور نشوند در محیطهای کاری خطرناک یا نامناسب کار کنند.
در کنار اینها، بازرسی کار در کشاورزی هم اهمیت زیادی دارد.
چون در بسیاری از کشورها بخش کشاورزی یکی از بزرگترین بخشهای اقتصادی است. بنابراین لازم است که قوانین کار فقط در کارخانهها اجرا نشود، بلکه در مزارع و فعالیتهای کشاورزی هم رعایت شود.
نکته مهم دیگر مشاوره سهجانبه است.
در این اصل گفته میشود که درباره قوانین کار باید سه گروه با هم مشورت کنند:
دولت
کارفرمایان
کارگران
هدف این است که قوانین کار هم منصفانه باشند و هم قابل اجرا.
در واقع این چهار مورد با هم پایه اصلی اجرای استانداردهای بینالمللی کار در کشورها را تشکیل میدهند.
۲. کنوانسیونهای فنی و نوین
این دسته از کنوانسیونها بیشتر به مشکلات جدید محیط کار و موضوعات تخصصیتر میپردازند.
از مهمترین آنها میتوان به این موارد اشاره کرد:
کنوانسیون رفع خشونت و آزار در محیط کار
کنوانسیون خطرات بیولوژیکی
کنوانسیون رفع خشونت و آزار در محیط کار
این کنوانسیون در سال ۲۰۱۹ تصویب شد.
در واقع اولین استاندارد جهانی است که برای مقابله با خشونت و آزار در محیط کار ایجاد شده است، مخصوصاً در مورد آزار جنسی.
هدف این کنوانسیون این است که محیط کار برای همه کارگران امنتر و محترمانهتر باشد.
کنوانسیون خطرات بیولوژیکی
در دنیای امروز، موضوع سلامت و ایمنی کارگران یکی از مهمترین مسائل در حوزه حقوق کار و بهداشت حرفهای است.
در بسیاری از محیطهای کاری، کارگران ممکن است در معرض عواملی قرار بگیرند که برای سلامت آنها خطرناک است. یکی از مهمترین این عوامل خطرات بیولوژیکی هستند.
بعد از تجربه جهانی بیماری کووید-۱۹، توجه بسیاری از سازمانهای بینالمللی به این موضوع جلب شد که باید از کارگران در برابر این خطرات بهتر محافظت شود.
به همین دلیل، سازمان بینالمللی کار (ILO) در ژوئن سال ۲۰۲۵ یک کنوانسیون جدید تصویب کرد که هدف آن ایجاد یک چارچوب بینالمللی برای حفاظت از کارگران در برابر خطرات بیولوژیکی در محیط کار است.
مفهوم خطرات بیولوژیکی
خطرات بیولوژیکی یعنی عوامل زنده یا موادی که از موجودات زنده میآیند و میتوانند باعث بیماری یا آسیب در انسان شوند.
این عوامل شامل موارد زیر هستند:
عوامل عفونی
چیزهایی که میتوانند باعث بیماری شوند، مثل:
باکتریها
ویروسها مثل آنفولانزا، هپاتیت و کووید
قارچها
انگلها
مواد بیولوژیک
موادی که از موجودات زنده به دست میآیند و ممکن است برای بدن مشکل ایجاد کنند، مثل:
سمها یا توکسینها
مواد حساسیتزا یا آلرژنها
مایعات بدن
مواد ژنتیکی دستکاریشده
ناقلها
ناقلها موجوداتی هستند که بیماری را از جایی به جای دیگر منتقل میکنند.
معمولاً اینها حشرات یا بعضی حیوانات هستند.
برای مثال بعضی بیماریها از طریق نیش پشه منتقل میشوند یا از حیوان به انسان منتقل میشوند، مثل بیماری تب مالت.
این عوامل میتوانند از راههای مختلفی منتقل شوند، مثل:
تماس مستق
یم
هوا
مواد آلوده
حیوانات
برای مثال کارکنان بیمارستان ممکن است با بیماران مبتلا به بیماریهای عفونی تماس داشته باشند و کارگران کشاورزی هم ممکن است با میکروارگانیسمهای موجود در خاک یا حیوانات در تماس باشند.
بخشهای پرخطر
اگرچه این کنوانسیون شامل همه کارگران میشود، اما در بعضی مشاغل خطر بیشتر است، مثل:
بهداشت و درمان
پزشکان، پرستاران و کارکنان آزمایشگاهها.
کشاورزی و دامداری
به دلیل تماس با فضولات حیوانی، خاک آلوده و گیاهان سمی.
مدیریت پسماند
کارگران جمعآوری زباله یا تصفیهخانههای فاضلاب.
الزامات کنوانسیون برای دولتها و کارفرمایان
این کنوانسیون مسئولیتهایی را برای دولتها و کارفرمایان مشخص کرده است تا خطرات بیولوژیکی در محیط کار کمتر شود.
سلسلهمراتب کنترل خطر
یکی از اصول مهم در مدیریت خطرات شغلی سلسلهمراتب کنترل خطر است.
طبق این اصل باید اول مؤثرترین روشها برای کاهش خطر استفاده شوند.
اولین و بهترین کار حذف خطر است.
یعنی اگر ممکن باشد عامل خطرناک کاملاً از محیط کار حذف شود.
اگر حذف خطر ممکن نباشد، مرحله بعد کنترلهای مهندسی است، مثل:
سیستم تهویه مناسب
کابینهای ایزوله
دستگاههای فیلتر هوا
بعد از آن کنترلهای اداری انجام میشود، مثل:
تغییر روش کار
کاهش مدت تماس کارگران با عامل خطر
تنظیم شیفتهای کاری
و در نهایت از تجهیزات حفاظت فردی استفاده میشود، مثل:
ماسک
دستکش
لباس محافظ
آموزش کارگران
کارفرمایان باید به کارگران آموزش بدهند که:
چه خطراتی در محیط کار وجود دارد
چگونه از خودشان محافظت کنند
در صورت بروز حادثه چه کاری انجام دهند
برای مثال کارکنان بیمارستان باید بدانند چگونه از دستکش و ماسک استفاده کنند و در صورت تماس با مواد آلوده چه کاری انجام دهند.
حق امتناع از کار خطرناک
در کنوانسیون شماره ۱۹۲ یک اصل مهم وجود دارد:
حق امتناع از کار خطرناک.
یعنی اگر کارگری احساس کند در محیط کار یک خطر جدی برای سلامتی او وجود دارد، میتواند کار را متوقف کند.
و مهمتر اینکه کارگر نباید به خاطر این کار مجازات، تهدید یا اخراج شود.
آمادگی برای شرایط اضطراری
تجربه بیماری کووید-۱۹ نشان داد که بسیاری از کشورها برای بحرانهای بهداشتی آماده نبودند.
به همین دلیل این کنوانسیون میگوید کشورها باید برنامههایی برای چنین شرایطی داشته باشند، مثل:
سیستمهای هشدار زودهنگام
پروتکلهای واکنش سریع
آموزش کارکنان
فراهم کردن تجهیزات لازم در زمان بحران
مقایسه با قانون اساسی ایران
در اینجا میتوان این کنوانسیون را با قانون اساسی ایران مقایسه کرد.
در قانون اساسی ایران هم اصولی برای حمایت از سلامت و حقوق کارگران وجود دارد، اما این اصول معمولاً کلی هستند.
مثلاً در اصل ۲۹ قانون اساسی گفته شده که همه مردم حق دارند از خدمات درمانی و حمایتهای اجتماعی برخوردار باشند.
در اصل ۴۳ هم بر ایجاد شرایط مناسب برای کار تأکید شده است.
اما در کنوانسیون ۱۹۲ به صورت تخصصی و دقیق درباره خطرات بیولوژیکی در محیط کار صحبت شده است.
وضعیت کارگران در ایران
در ایران قوانین بهداشت حرفهای وجود دارد، اما در بسیاری از محیطهای کاری هنوز خطرات بیولوژیکی به اندازه خطرات فیزیکی یا شیمیایی مورد توجه قرار نمیگیرد.
همچنین آموزش ایمنی در بعضی محیطهای کاری انجام میشود، اما در بسیاری از موارد کافی یا منظم نیست.
همچنین در قوانین ایران حق امتناع از کار خطرناک به صورت صریح مطرح نشده است.
جمعبندی
در نهایت میتوان گفت که قوانین ایران اصول کلی برای حمایت از سلامت کارگران دارند، اما کنوانسیون خطرات بیولوژیکی چارچوبی تخصصیتر و دقیقتر برای شناسایی و کنترل این خطرات ارائه میدهد.
اجرای کامل چنین استانداردهایی میتواند به بهبود سلامت کارگران و کاهش بیماریهای شغلی کمک کند.
